Tá vit brúka orðið "wc" í dag, kennist tað sum eitt vanligt, gerandisligt hugtak-eitt, sum vit sjáldan steðga á við at seta spurnartekin við. Men hetta nútímans orðið er bara tað nýggjasta í eini langari røð av merkjum til eitt tól, sum hevur verið alneyðugt fyri mannasiðmenningina í túsundtals ár.
Fyri at svara spurninginum "Hvussu var eitt wc upprunaliga kallað?," mugu vit ferðast tvørtur um fornar siðmenningar, málslig skifti og mentanarligar hugburðir til reinføri-og avdúka, hvussu samfeløg nevndu (og sóu) hesa lívsneyðugu uppfinningina.
Fornar siðmenningar: Tey fyrstu "Wc" og nøvn teirra
Langt áðrenn orðið "wc" var til, mentu tey fyrstu samfeløgini grundleggjandi sanitetsskipanir-og tey høvdu serstøk hugtøk fyri hesar bygningar, ofta knýtt at teirra virksemi ella sniði.
1. Mesopotamia og "Grótbrotið" (3000 f.Kr.)
Ein av teimum elstu kendu sanitetsskipanunum er frá forna Mesopotamia (núverandi-Irak), umleið 3000 f.Kr. Rík húsarhald og almennir bygningar høvdu smá, innilokað pláss, sum vóru knýtt at undirgrundargrøvum, sum savnaðu burturkast. Hesar grøvirnar vóru kendar sumgrótkjøt(úr latínisteðga, sum merkir "at seta seg niður"), eitt hugtak, sum enn verður brúkt í dag at lýsa undirgrundargoymslu til kloakk. Ólíkt nútímans wc-um stóðu tey á tyngdarkraftina heldur enn vatni, men tey tæntu sama kjarnuendamáli: at skilja menniskju frá teirra burturkasti.
2. Forna Egyptaland og "Baðistólurin".
Í forna Egyptalandi var reinføri tætt knýtt at átrúnaði, og elitan brúkti hækkaðar, stól-líknandi konstruktiónir við holum, sum tømdust í krukkur ella grøvir. Hesi vóru ikki kallað "wc" (eitt orð, sum ikki fór at vera til í túsundtals ár) men vóru ofta nevnd sumbaðistól (sesh) ella bara "burturkast setur." Krukkurnar undir teimum vórðu javnan tømdar og grivnar, og tað endurspeglaði framkomnu fatanina av saniteti hjá Egyptalandi fyri tíðina.
3. Forna Róm: "Latrinið" og "Forica".
Rómverjar kollveltu almenna sanitetið við stórum-skala felags wc, sum kallaðustforicae(eintal:Forica). Hesir steinbygningarnir, sum vóru at finna í býum sum Róm og Pompeii, høvdu røðir av marmorsetrum yvir rennandi kloakkum, sum bóru burturkast burtur úr býarøkjum. Hugtakið "forica" kom helst úr latínskumForis, sum merkir "uttanfyri"-tí fyrstu wc vóru ofta uttanfyri heim. Rómverjar brúktu eisini orðið .vesi(frálavava, "at vaska") fyri smærri, privat wc, eitt hugtak, sum at enda mennist til "latrine" á enskum og enn verður brúkt í hernaðarligum ella uttandura høpi í dag.
Miðøld til tíðliga nútíð: Skiftandi nøvn og hugburð
Eftir fall Rómverska ríkisins minkaðu sanitetsskipanirnar í Evropa, og treytirnar fyri wc gjørdust meira óformligar (og ofta ógvusligar) sum endurspeglaðu teirra einfaldari, minni sanitetsdesign.
Garðskáp
Í miðaldarborgum og herbergjum var eitt vanligt wc "garderobe"-eitt lítið kamar ella skaft, sum førdi frá ovaru hæddunum til gryvjuna ella eina grøv niðriundir. Orðið kom úr gamla franska .garð-kjóla, sum merkir "klædnavørður"-ein yvirraskandi leinkja, tí fólk goymdu ofta klæðir í garderobes fyri at reka mýggjabitar burtur (sterki lukturin av burturkasti avrættaði skordýr).
Loyniligur
Í 16. øld varð hugtakið "privy" (úr latínskumprivatus, "privat") gjørdist vælumtókt fyri smá, innilokað uttandura wc. Hon legði dent á privatlívið í rúminum, eitt lyklamál, tá samfeløg gjørdust meira fokuserað á hóvsemi.
Skrivstovuhúsið
Eitt meira formligt hugtak úr 17.-øld, "skrivstovuhús" varð brúkt til innandura ella hálv-innandura wc í ríkum húsum, og rammaði rúmið sum ein ítøkiligan (um ikki glamourøsan) part av gerandisdegnum.
Uppgangurin av "WC": Hvussu eitt franskt orð tók yvir
Orðið "wc", sum vit brúka í dag, hevur ein yvirraskandi elegantan uppruna-langt burtur frá sínum nútíðar sambandi við burturkast. Tað kemur úr fronskum .wc, sum upprunaliga vísti til "lítlan klút" ella "handklæði", sum varð brúkt til snyrti. Við tíðini,wcment seg til at merkja alla tilgongdina at klæða seg og primpa (hugsa um orðatakið "toiletteborð" fyri eitt fáfongd).
Í 18. øld, tá innandura sanitetsskipanir fóru at batna (takkað verið persónum sum John Harrington-sum sniðgav fyrsta spoliwc í 1596-og seinni Thomas Crapper, sum populariseraði og raffineraði spolimekanismur), fór hugtakið "wc" at skifta.
Rík húsarhald fóru at leggja smá kømur afturat sovikamar til snyrti-og hesi kømur høvdu ofta eitt egið wc. Við tíðini varð navnið á kamarinum ("wc") knýtt at sjálvum tólinum. Í 1800-talinum, tá ið skolandi wc gjørdust vanligari í húsum og almennum rúmum, hevði "toilet" fult og heilt avloyst eldri hugtøk sum "garderobe" og "privy" á gerandisligum enskum.
Hví hevur henda søgan týdning?
Menningin av navninum á wc’inum sigur okkum meira enn bara eina málsliga søgu-tað endurspegla, hvussu samfeløg hava sæð reinføri, privatlív og menniskjansligan tørv yvir tíð. Frá rómverska "forica" (eitt alment, felags rúm) til miðaldar "garderobe" (ein ítøkiligur slottseginleiki) til nútímans "toilet" (ein privat, innandura neyð), avdúkar hvørt navn eitt skifti í tøkni, mentan og virðum.
Í dag kunnu vit taka orðið "toilet" sum sjálvfylgju-men ferðin frá einum fronskum snyrtihugtaki til eitt globalt orð fyri sanitet er ein áminning um, hvussu sjálvt tey mest vanligu orðini hava ríkar, óvæntaðar søgur. Næstu ferð tú brúkar wc, kanst tú hugsa aftur til fornu røturnar: eina "forica" í Róm, eina "garderobe" í einum slotti, ella ein einføld "cesspit" í Mesopotamia-alt førir til orðið, sum vit kenna í dag.
